“LHC’ye gelecekten müdahale var mı?” haberleri

Ekim 18th, 2009 • Yorum yapılmamış Medya, Video
Etiketler: Atlas, bilimsel habercilik, Brian Cox, CERN, LHC, parçacık fiziği

Bugün Milliyet’te okuduğum haberle klasik bir basın abartısı ile karşılaştığımı düşündüm. Haberin asıl kaynağı Vatan gazetesiydi. Habere göre New York Times’da çıkan bir habere göre iki ünlü bilim adamı LHC’deki hasarın gelecekten gelen bir müdahaledan kaynaklandığını savunmuşlardı.

Vatan Gazetesi'nin haberi (Kaynak: Gazetevatan.com, Büyük resim için üstüne tıklayın.)

Bu kadarı ile gayet güzel bir bilim kurgu hikayesi ile karşı karşıyayız. Bu hikaye iki ünlü bilim adamı tarafından anlatılabilir. Ama haberde bunun bir makalede yazıldığı belirtiliyordu. Bu konuda ufak bir araştırma yapmak istedim. Bunun nedenini şu karikatürde çok iyi anlayabilirsiniz:

Bilim Haberleri Döngüsü (Kaynak: PhD Comics, Büyük resim için üstüne tıklayın)

Karikatürde özetle bilimsel bir makalede uzak bir ihtimalden bahsederken haber son kullanıcıya yaklaşırken bir anda kıyamet senaryosuna dönüşüyor. Ahmet Yükseltürk’ün blogunda yakın zamanda çıkan görünmezlik pelerini haberlerinin kaynaktan son okuyucuya yansıması gayet güzel irdelenmiş.

Şimdi habere gelelim. Araştırmamı yaparken aynı karikatürdeki gibi, işlerin nasıl bilim kurguya döndüğünü anlamaya çalıştım. Yazıda bahsedilen NYTimes haberine ulaştım. Haberde çok açık bir şekilde olmasa da birilerinin gelecekten gelip deneye müdahale ettiği gibi bir kaç ifade vardı. Ardından yazıların asıl kaynağı olan arXiv makalelerini aradım. LHC ile alakalı 3 makale vardı. LHC’de geleceğin etkilerini aramak başlıklı bu makalede elemanlar parçacıkların kinematiğini açıklayan diferansiyel denklemlerin geleceğe dönük çalışmasının sınır şartlarının o şekilde verilmesinden kaynaklandığını falan anlatmışlar. Yeterli arkaplan bilgim olmadığı için makaleyi eleştiremeyeceğim elbette. Ama anladığım kadarıyla makalede bir kişinin müdahalesinden ziyade sadece kinematiğin gelecek sınırşartlarından dolayı geriye dönük bir etkisi olabileceğinden bahsetmişler. Ardından gelen iki makalede de bu tezlerini açmışlar ve test için bir öneride bulunmuşlar.

Makalelerde, haberlerde bahsedilen dede torun paradoksuna dair bir ibare göremedim. Ama bu paradoks sadece olayı açıklama için geliştirilen bir yönte. Yani illa birinin gelip müdahalede bulunması anlamına gelmiyor. Sadece geçmişteki olayı gelecekteki olayın etkilemesi üzerine gelecekteki olayın tekrar var olup olmaması üzerine.

NYTimes’daki haberin de belirttiği gibi, bu tip bir etkinin olabilmesi için fiziksel yasaların geriye çevrilmesi gerekiyor. Yani zamana bağlı bir denklem düşünün f(t) gibi. Burada f(t₀-t) gibi bir değişiklik yapıldığında fonksiyon t₀ anından t kadar geride ne değer verdiyse aynı değeri vermeli.

Klasik mekanikteki bir çok denklem bu şekildedir. x = gt²‘yi düşünün. Yani serbest düşme denklemi. x(t₀)-x(t) gibi bir yöntemle nesnenin izlediği yolu tersine izleyebilirsiniz. Sanırım kuantum mekaniğinde de bu yöntem işletilebiliyor. Ama bu tip bir yargıyı genelleştirebilmek için daha derin düşünmek gerekiyor. Evrendeki her şey parçacıklardan oluştuğuna göre, bu parçacıkların izlediği yolu gerçi çevirebilmek için parçacıkların toplu hareketini açıklayacak bir iki kurama ihtiyaç var. Bu kuramlar da istatistiksel mekanikte bulunmakta. İstatistiksel mekaniğe göre evrendeki tüm parçacıkların enerjisi entropi denilen bir kavramla açıklanabiliyor. Düzenliliğin bir yansıması olan bu kavram zamanla değişmekte ama bu değişim geri çevrilememekte. Çünkü tüm parçacıkalrın bir sonraki konumu ile bir önceki konumu arasındaki geçiş belli bir olasılık dağılımıyla gerçekleşiyor. Dolayısıyla bir parçacık belli bir olasılık ile herhangi bir başka yerden harekete geçmiş olabiliyor.  Dolayısıyla zamanda ileriye yolculuk edilse de, geriye dönüş yapılmak istense, aslında geçmişe değil sadece farklı bir geleceğe gidilir.

Neyse, bu konuda tartışmak güzel olur.

Öte yandan, LHC’deki aksamanın sebebini Brian Cox şu videoda anlatıyor:

Kaynak: TED.

Vatan gazetesinin haberi
PhD Comics karikatürü

Yeni bilimkurgu dizileri

Ağustos 21st, 2009 • Yorum yapılmamış Genel, Medya
Etiketler: abc, bbc, bilimkurgu, defying gravity, dizi, fox, space odyssey, uzay, virtuality

Maalsef ülkemiz sınırları dahilinde üretilen dizilerden bahsetmeyeceğim. Bilimkurgu türüne çok fazla eser veremiyoruz ülke olarak. Bunun sebepleri, üzerine düşünülmesi gereken bir konu, ama bu yazının konusu değil elbette.

Ayrıca Stargate ve türevlerinen de bahsetmeyeceğim. Çünkü bu ve benzeri dizileri takip etmiyorum. Bilimsel bir sebebi yok, sadece takip etmiyorum.

Yalnız son bir iki ayda iki dizi dikkatimi çekti. İkisi de uzay yolculuğuyla alakalı ama ikisi de zaman olarak yakın bir gelecekten bahsediyorlar. Yani dizide sundukları teknolojiler belki yakın zamanda hayata geçirilebilecek cinsten.

Virtuality

Tüm hakkı Fox Television'a aittir.

Bu dizilerden birincisi, önceden Amsterdam adlı diziden tanıdığım Nikolaj Coster Waldau’n başrolü paylaştığı Virtuality. Bu dizide elemanlar, üzerinde yaşamın sürdürülebileceği toprakların, suların yükselmesiyle azalmasından dolayı, Dünya’ya benzeyen gezegen aramak için komşu sisteme yolculuğu anlatıyor. Dizinin ismi ise yolculuk sırasında millet kafayı yemesin diye geliştirilen ve kullanıcısının istediği 3B fantaziyi canlandırmasına yardımcı olan bir yapay zeka motorundan geliyor.

Dizinin genel kurgusu gayet güzel. Olası bir benzeri yolculukta gerçekleşmesi muhtemel olaylar, alınabilecek önlemler, bu yolculuğun gerektirdiği teknolojiler falan biraz uçuk da olsa güzel oturtulmuş. Tek içime sinmeyen tarafı yolculuk yöntemleri; elemanlar geminin arkasına bir perde çekerek perdenin arkasında nükleer bomba patlatıyorlar. Böylelikle bombanın itiş gücüyle gemi ileri gidiyor. Halbuki perdenin arkasında patlatmak yerine, gemiye bağımlı olarak patlatılsa, ilk etki anından çok daha sonra da itiş gücünden yararlanılabilirdi.

Çok mühim bir ayrıntı değil elbette. Dizinin ilk bölümü 1 buçuk saat sürdü ve sonraki bölümleri bu bölümün aldığı reytinge göre çekilecekti ama ses seda çıkmadı.

Defying Gravity

Tüm hakkı ABC'ye aittir.

İkinci dizimiz Defying Gravity. Başka bir kanalda çok benzer bir tema ile karşı kaşıyayız. Ama bu sefer komşu bir sistem yerine Venüs’e ve diğer gezegenlere yolculuk yapıyoruz.

Konusu ve genel teknolojik kurgusu neredeyse tamamen BBC Space Odyssey: Voyage to the Planets‘dan alınmış bu dizide daha çözemediğim bir iki saçma teknoloji var.

BBC’nin belgesel dramasına ek olarak, rahat rahat kurguyu genişletebilmek için uyduruk bir iki teknoloji sunuluyor. Uzayda yer çekimi hissedilemeyecek kadar küçük biliyorsunuz. İşte Antares gemisinin sakinleri içeride rahat rahat dolaşsınlar diye geliştirilen teknoloji nanogiysi, nanoayakkabı falan. Elbette geliştirilebilir şeyler. Ama satılmaya çalışılan teknoloji şu: bu elbiseler ve ayakkabılar sayesinde tabandaki ufak elektromanyetik kuvvetler bizi geminin gövdesine çekiyor.

Tüm hakkı BBC'ye aittir.

Dördüncü bölüme kadar bir soru cevaplanmamıştı: Elemanların saçları da nedense bu kuvvetten etkileniyordu. Yani Dünya’nın yerçekiminde nasıl davranıyorlarsa öyle davranıyorlardı. Bu soru daha başka manyakların da kafasına takılmış herhalde ki, dördüncü bölümde bu soruya da nano saç spreyi ile çözüm bulma kararı aldılar. Uzay yolculukları sırasında elemanların saçları ahenkle dansetmeyi bırakmasın diye değerli yüklerine saç spreyleri de eklemişler.

Tabii bu, yemeklerin neden uçmadığını tam açıklamıyor elbette. Ama yemek falan yedikleri mekan gövde mi yoksa merkez kaç kuvveti sağlayan döner kolların içi mi anlayamadığımdan, bu konuyu es geçiyorum.

Elbette dizilerden çok şey beklemek saçmalık olur. Adamların en gerçek teknolojik kurguyu sunma gibi bir sorumlulukları yok. Zaten öyle sunuma gitseler dizi değil belgesel olurdu herhalde o yapımlar.

Son olarak BBC’nin Space Odyssey: Voyage to the Planets belgesel serisini bulursanız izlemenizi tavsiye ediyorum. Bu tip uzun sürecek uzay yolculuklarını en iyi kurgulayan yapım diyebilirim. Zaten belgesel.

Bilim gazeteciliği ve bir haber

Haziran 25th, 2009 • Bir yorum yapılmış Haberler, Medya
Etiketler: astronomi, bilimsel habercilik, enceladus, milliyet, satürn

Bugün gazete tarama rutinimi yaparken Milliyet gazetesinin “Son Dakika” haberleri arasında ilginç başlıklı bir haber gördüm. “Bilim adamları mars oldu” diye bir başlık atılmıştı. Sanırım haber bilimsel olunca yeterince ilgi çekmediği düşünülmüş ki anasayfa editörleri böyle ilginç bir başlıkla işe biraz magazinsel hava katmaya çalışmışlar. Alt metninde de “Mars’ta hayat arayışı ile meşgulken başka gezegende fizillenen ‘hayatı’ gözden kaçırdılar” diye neresinden tutacağımı bilemediğim bir cümle kurmuşlar.

Milliyet'in Başlığı(Daha büyük resim için resme tıklayın)

Birincisi haberi okursanız zaten yeni hayat belirtisinin gözlemlendiği yerin aslında bir gezegen değil bir uydu, Satürn’ün uydusu Enceladus, olduğunu anlayacaksınız. İkincisi bilim adamları denen grup sırf Mars’ta hayat belirtisi aramıyorlar ki, Jüpiter’in uydusu Europa’da da okyanusların varlığı ilgi çeken bir konuydu. Hatta Mars’dan daha fazla ihtimal verenler bile vardı. Üçüncüsü sanki bu yeni hayat belirtisini bilim adamları bulmamış gibi bir hava verilmiş ki zaten bilim adamalrdından başka kim böyle bir araştırmaya girecek altyapıya sahiptir bilemeyeceğim. Son olarak gözden kaçan bir şey yok, son zamanlarda gözlenen bir fışkırmayı inceledikten sonra bu uyduda da bir yaşam belirtisi görmüşler. Yani gözden kaçırmak değil, bu yeni bir keşiftir.

Tabii yazının kendisi anasayfadaki başlık gibi değil. Yazının kendisi çok güzel hazırlanmış bilimsel bir haber. Ama anasayfa editörlerinin “makyajlamasıyla” böyle garip başlıklar atılıyor sanırım. Umarım gazeteye bu haberi aktarırken de aynı amatörlüğü göstermezler.

• Milliyet’teki yazının orijinali
• İlgili Nature makalesi: Nature 459, 1067-1068 (25 June 2009), DOI: 10.1038/4591067a